Yulduz
Yadrosidagi termoyadro sintezi hisobiga porlaydigan ulkan qaynoq gaz shari. Quyosh ham yulduz; Somon Yoʻlida ular 100 milliarddan ortiq.
3D atlasda ochish →Bu nima?
Yulduz asosan vodoroddan, biroz geliydan iborat ulkan qaynoq gaz shari. Uni oʻz tortishish kuchi siqadi, yadrosida esa bosim va harorat shunchalik yuqoriki, vodorod yadrolari qoʻshilib geliyga aylanadi. Mana shu termoyadro sintezi yulduzni porlatadigan va uni qulab tushishdan saqlaydigan energiyani beradi.
Quyoshimiz oddiy yulduz. Uning radiusi 695 700 km, yaʼni Yernikidan taxminan 109 marta katta, massasi esa taxminan 2 × 10^30 kg. Sirtining harorati 5 772 K. Quyosh vodorod yoqadigan uzoq va barqaror umrining taxminan yarmini bosib oʻtgan.
Yulduzlar Quyosh massasidan 1 000 dan 10 milliongacha marta ogʻir boʻlishi mumkin boʻlgan sovuq gaz va chang bulutlarida tugʻiladi. Zich parchalar tortishish taʼsirida siqiladi, qiziydi va yulduzga aylanadi.
Buni qayerdan bilamiz?
Yulduzlar haqida bilganlarimizning deyarli hammasi ularning nuridan olinadi.
- Masofa: yaqin yulduzlar uchun parallaks orqali.
- Yorqinlik: fotometriya orqali, yulduz kattaligida ifodalanadi. Masofa bilan birga bu yulduzning haqiqiy quvvatini (nurlanish quvvatini) beradi.
- Harorat: rangdan. Issiq yulduzlar oq-zangori, sovuqlari toʻq sariq-qizgʻish koʻrinadi. Gaia rangni BP − RP sifatida oʻlchaydi: koʻk va qizil yulduz kattaliklari farqi.
- Tarkib va harakat: spektrdan. Spektrda kimyoviy elementlarning «shtrix-kodi» va Doppler siljishi koʻrinadi.
Koʻp yulduzlarning nurlanish quvvatini rangiga qarab chizsangiz, Gertsshprung–Rassel diagrammasi hosil boʻladi: bu yulduzlar hayotining xaritasi. Yulduzlarning aksariyati, jumladan Quyosh, vodorod yoqayotgan paytda bosh ketma-ketlik deb ataladigan tasmada joylashadi.
Ajoyib, lekin rost
- Yulduzning taqdirini deyarli butunlay massasi hal qiladi. Massiv yulduzlar tez yonadi va bor-yoʻgʻi bir necha million yil yashashi mumkin; kichik qizil mittilar esa shunchalik sekin yonadiki, trillionlab yillar porlay oladi.
- Eng yaqin yulduz Proxima Centauri qizil mitti: massasi Quyoshnikining atigi 12 foizi, yorqinligi taxminan 0,1 foizi. U 1,30 pk (4,25 yorugʻlik yili) uzoqlikda, lekin teleskopsiz koʻrib boʻlmaydigan darajada xira.
- NASA hisobiga koʻra, koinotda bir septilliongacha yulduz boʻlishi mumkin: 1 dan keyin 24 ta nol.
- Yoqilgʻisi tugaganda kichik massali yulduzlar oq mittiga aylanadi, massivlari esa oʻta yangi yulduz boʻlib portlab, neytron yulduz yoki qora tuynuk qoldiradi.
Atlasda qayerda?
Gaia yulduzlari qatlami 1 kpk ichidagi Gaia DR3 yulduzlarini koʻrsatadi. Har bir nuqtaning rangi oʻlchangan BP − RP rangidan olinadi va shu haroratdagi jism qanday tusda nurlanishiga aylantiriladi. Yulduzni bossangiz, yulduz kattaligi, rangi va masofa oraligʻi chiqadi.
Xalqaro astronomiya ittifoqi (IAU) rasmiy nom bergan 650 ga yaqin yulduz yorliq bilan belgilangan. Tungi osmondagi eng yorqin yulduz Siriusni, qizil oʻta gigant Betelgeuseni, Qutb yulduzi Polarisni yoki eng yaqin qoʻshnimiz Proxima Centaurini koʻring. Birga tugʻilgan yulduzlar Hulkar (Pleiades) kabi yulduz toʻdalarini hosil qiladi.