Kometa
Bir necha km kattalikdagi „iflos qor boʻlagi“: orbitasi uni Quyoshga yaqinlashtirganda nurli bosh va ikki dum hosil qiladi.
3D atlasda ochish →Bu nima?
Kometa — taxminan 4,6 milliard yil oldin Quyosh sistemasi tugʻilganda qolgan muz, chang va toshdan iborat kichik jism. NASA kometalarni „iflos qor boʻlaklari“ deb ataydi: ular asosan qora organik modda bilan qoplangan muzdan iborat. Qattiq oʻzagi — yadrosi — koʻpincha bor-yoʻgʻi bir necha kilometr keladi.
Quyoshdan uzoqda kometa qorongʻi, muzlagan boʻlak. Orbitasi uni yaqinroq olib kelganda quyosh nuri muzni isitadi, muz gazga aylanib, oʻzi bilan changni ham olib chiqadi. Yadro atrofida nurli bulut — koma paydo boʻladi, u yuz minglab kilometrga choʻzilishi mumkin. Kometada ikki dum oʻsadi: chang dumi va gaz (ion) dumi, ikkalasi ham Quyoshdan teskari tomonga itariladi.
Asosiy raqamlar
| Kometalar | |
|---|---|
| Kichik sayyoralar markazi roʻyxatidagi orbitalar | 4 666 ta (kometalar va kometasimon obyektlar, boʻlaklari bilan; 2026-yil 14-noyabr) |
| Qisqa davrli kometalar | Quyosh atrofini 200 yildan kamroq vaqtda aylanadi |
| Uzun davrli kometalar | bir aylanishi 30 million yilgacha |
| Odatdagi yadro | bir necha kilometr |
| Galley kometasi | perigeliy 0,57 a.b., keyingi qaytishi 2061-yil 14-avgust (MPC elementlari) |
Ular qayerdan keladi?
Qisqa davrli kometalar asosan Neptundan naridagi muzli jismlar diski — Koyper kamaridan keladi. Koʻp uzun davrli kometalar ancha uzoqdagi, Quyoshdan taxminan 100 000 a.b. narida joylashgan Oort bulutidan keladi. Yonidan oʻtgan yulduz yoki Galaktika tortishi shu jismlardan birini Quyosh tomon uzoq yoʻlga turtib yuborishi mumkin.
Har bir kometa ham Quyoshga tegishli emas. Hozirgacha boshqa yulduzlardan kelgan uchta mehmon topilgan: 2017-yilda 1I/ʻOumuamua, 2019-yilda 2I/Borisov va 2025-yilda 3I/ATLAS. Ularning orbitalari giperbola: ular Quyosh yonidan bir marta oʻtib, butunlay ketadi. Kichik sayyoralar markazi elementlarida 3I/ATLAS ning ekssentrisiteti taxminan 6,1 — bogʻlangan orbitalarni qochayotganlaridan ajratadigan 1 qiymatidan ancha katta.
Buni qayerdan bilamiz?
Astronomlar kometaning osmondagi oʻrnini kechadan-kechaga oʻlchab, shu oʻlchovlarga orbita moslaydi. Kichik sayyoralar markazi kuzatuvlarni yigʻib, orbitalarni eʼlon qiladi. Yaqindan bilimni kosmik apparatlar beradi: ESA ning Rosetta apparati 2014–2016-yillarda 67P/Churyumov–Gerasimenko kometasi atrofida aylandi va 2014-yil noyabrida uning sirtiga Philae qoʻnuvchi modulini tushirdi.
Ajoyib, lekin rost
- Kometa dumi poyezd ortidagi tutundek orqada sudralmaydi. U doim Quyoshdan teskari tomonga qaraydi, shuning uchun Quyoshdan uzoqlashayotgan kometa dumini oldinga qilib uchadi.
- Galley kometasi har 75–76 yilda qaytib keladi. U Quyoshga oxirgi marta 1986-yilda yaqinlashgan; Kichik sayyoralar markazi orbitasiga koʻra keyingi perigeliyi 2061-yil 14-avgustda. 2026-yil oxirida u eng uzoq nuqtasiga yaqin, Quyoshdan 35 a.b. narida.
- Kichik sayyoralar markazi roʻyxatidagi 1 744 ta kometa Quyosh markaziga 0,01 a.b. (1,5 mln km) dan yaqin oʻtadi va ulardan 1 676 tasi ularni topgan SOHO quyosh observatoriyasi nomini oladi. Koʻpchiligi Kreutz guruhiga kiradi — ESA uni parchalanib ketgan bitta kometaning boʻlaklari deb taʼriflaydi. Roʻyxat ularning koʻpiga parabolik orbita (e = 1) beradi, shuning uchun bu atlasda ular deyarli bir xil yoʻl boʻylab uchib ketadi va Quyoshdan oʻnlab a.b. narida ingichka nuqtalar chizigʻi boʻlib koʻrinadi.
Atlasda qayerda?
Asteroidlar va kometalar qatlamini yoqing: kometalar — havorang nuqtalar. Ular vaqt panelidagi sana uchun Kichik sayyoralar markazi elementlaridan hisoblangan ikki jism orbitalari boʻylab harakatlanadi: 1P/Halley 2026-yilda eng uzoq nuqtasiga yaqin, 2P/Encke esa hech qachon Yupiterdan nariga chiqmaydi. Orbitasini koʻrish uchun birortasini bosing. Ichki Quyosh sistemasidagi toshli jismlar haqida Asteroidlar kamari maqolasini oʻqing.