Cosmic Atlas

Cosmic Atlas › Maqolalar › Quyosh tizimi

Quyosh tizimi

Quyosh va uning tortishishi ushlab turgan hamma narsa: sakkiz sayyora, beshta mitti sayyora, yuzlab yoʻldosh, millionlab asteroid va muzli jismlar.

3D atlasda ochish →

Bu nima?

Quyosh tizimi deganda Quyosh va uning atrofida aylanadigan barcha jismlar tushuniladi. Butun massaning 99,8 foizi Quyoshda, shuning uchun qolgan hamma narsa, hatto ulkan Yupiter ham, uning atrofida aylanuvchi kichik hamroh xolos. Quyoshga eng yaqinda toʻrtta toshli sayyora joylashgan: Merkuriy, Venera, Yer va Mars. Asteroidlar kamari ortida toʻrtta gigant keladi: Yupiter, Saturn, Uran va Neptun.

Neptundan narida muzli jismlar halqasi — Koyper kamari yotadi. Pluton ham shu yerda. Xalqaro astronomiya ittifoqi (IAU) 2006-yildan beri Plutonni mitti sayyora deb ataydi va hozircha beshta mitti sayyorani tan oladi: Tserera, Pluton, Xaumea, Makemake va Erida. Ancha uzoqda esa kometalar Oort buluti deb ataladigan ulkan muzli jismlar qobigʻidan kelsa kerak, deb hisoblanadi.

Asosiy raqamlar

Quyosh tizimi
Yoshi (meteoritlardagi eng qadimgi qattiq zarralar)4,567 mlrd yil
Massadagi Quyosh ulushi99,8 %
Sayyoralar / mitti sayyoralar (IAU)8 / 5
Sayyoralarning maʼlum yoʻldoshlari (2026-yil holatiga)456 ta
Eng chekka sayyora Neptungacha oʻrtacha masofa4,5 mlrd km (30,2 a.b.)
Yorugʻlikning Quyoshdan Neptungacha yoʻlitaxminan 4,2 soat
Koyper kamarining asosiy qismiQuyoshdan 39,4–47,8 a.b.
Oort buluti (nazariy)2 000–5 000 a.b. dan 10 000–100 000 a.b. gacha

Bir astronomik birlik (a.b.) Yer bilan Quyosh orasidagi oʻrtacha masofa, taxminan 150 mln km; batafsil: oʻlchov birliklari.

Buni qayerdan bilamiz?

Yosh meteoritlardan aniqlanadi. Baʼzi meteoritlarda yosh Quyosh atrofida eng birinchi qotgan mayda donachalar saqlanib qolgan. Ulardagi uran maʼlum tezlikda sekin-asta qoʻrgʻoshinga aylanadi, shuning uchun qoʻrgʻoshin va uran izotoplarini oʻlchash soat vazifasini bajaradi. Bu donachalarning yoshi 4,567 milliard yil chiqadi.

Masofa va massalar orbitalardan topiladi. Kepler va Nyuton davridan beri sayyoralar va yoʻldoshlarning harakati har bir jism boshqalarini qanchalik kuchli tortishini aytib beradi. Bugun kosmik apparatlargacha boʻlgan masofa radio orqali juda aniq oʻlchanadi va xuddi shu usul bilan hatto Koyper kamari ham “tortib koʻriladi”: uning tashqi sayyoralarga umumiy taʼsiri butun kamar massasi Yer massasining atigi 2 foiziga yaqin ekanini koʻrsatadi.

Oort buluti esa boshqa gap. Uni hech kim bevosita koʻrmagan. Uning mavjudligi har tomondan uchib keladigan uzoq davrli kometalarning orbitalaridan xulosa qilinadi, shu bois u kuzatilgan obyekt emas, balki yaxshi asoslangan gipoteza boʻlib qolmoqda.

Ajoyib, lekin rost

Atlasda qayerda?

Atlas Quyosh yonida ochiladi. Quyosh havolasi uni markazga qoʻyadi; keyin kamerani uzoqlashtiring va sayyoralar orbitalari paydo boʻlishini kuzating, ularning joyi bugungi sana uchun hisoblanadi. Yer, Yupiter yoki Neptunga oʻting yoki eng uzoqdagi kosmik apparat Voyager 1 ortidan boring. Har bir sayyora haqida alohida maqola bor, masalan Mars va Pluton.

Bogʻliq maqolalar

Manbalar

Barcha maqolalar