Quyosh tizimi
Quyosh va uning tortishishi ushlab turgan hamma narsa: sakkiz sayyora, beshta mitti sayyora, yuzlab yoʻldosh, millionlab asteroid va muzli jismlar.
3D atlasda ochish →Bu nima?
Quyosh tizimi deganda Quyosh va uning atrofida aylanadigan barcha jismlar tushuniladi. Butun massaning 99,8 foizi Quyoshda, shuning uchun qolgan hamma narsa, hatto ulkan Yupiter ham, uning atrofida aylanuvchi kichik hamroh xolos. Quyoshga eng yaqinda toʻrtta toshli sayyora joylashgan: Merkuriy, Venera, Yer va Mars. Asteroidlar kamari ortida toʻrtta gigant keladi: Yupiter, Saturn, Uran va Neptun.
Neptundan narida muzli jismlar halqasi — Koyper kamari yotadi. Pluton ham shu yerda. Xalqaro astronomiya ittifoqi (IAU) 2006-yildan beri Plutonni mitti sayyora deb ataydi va hozircha beshta mitti sayyorani tan oladi: Tserera, Pluton, Xaumea, Makemake va Erida. Ancha uzoqda esa kometalar Oort buluti deb ataladigan ulkan muzli jismlar qobigʻidan kelsa kerak, deb hisoblanadi.
Asosiy raqamlar
| Quyosh tizimi | |
|---|---|
| Yoshi (meteoritlardagi eng qadimgi qattiq zarralar) | 4,567 mlrd yil |
| Massadagi Quyosh ulushi | 99,8 % |
| Sayyoralar / mitti sayyoralar (IAU) | 8 / 5 |
| Sayyoralarning maʼlum yoʻldoshlari (2026-yil holatiga) | 456 ta |
| Eng chekka sayyora Neptungacha oʻrtacha masofa | 4,5 mlrd km (30,2 a.b.) |
| Yorugʻlikning Quyoshdan Neptungacha yoʻli | taxminan 4,2 soat |
| Koyper kamarining asosiy qismi | Quyoshdan 39,4–47,8 a.b. |
| Oort buluti (nazariy) | 2 000–5 000 a.b. dan 10 000–100 000 a.b. gacha |
Bir astronomik birlik (a.b.) Yer bilan Quyosh orasidagi oʻrtacha masofa, taxminan 150 mln km; batafsil: oʻlchov birliklari.
Buni qayerdan bilamiz?
Yosh meteoritlardan aniqlanadi. Baʼzi meteoritlarda yosh Quyosh atrofida eng birinchi qotgan mayda donachalar saqlanib qolgan. Ulardagi uran maʼlum tezlikda sekin-asta qoʻrgʻoshinga aylanadi, shuning uchun qoʻrgʻoshin va uran izotoplarini oʻlchash soat vazifasini bajaradi. Bu donachalarning yoshi 4,567 milliard yil chiqadi.
Masofa va massalar orbitalardan topiladi. Kepler va Nyuton davridan beri sayyoralar va yoʻldoshlarning harakati har bir jism boshqalarini qanchalik kuchli tortishini aytib beradi. Bugun kosmik apparatlargacha boʻlgan masofa radio orqali juda aniq oʻlchanadi va xuddi shu usul bilan hatto Koyper kamari ham “tortib koʻriladi”: uning tashqi sayyoralarga umumiy taʼsiri butun kamar massasi Yer massasining atigi 2 foiziga yaqin ekanini koʻrsatadi.
Oort buluti esa boshqa gap. Uni hech kim bevosita koʻrmagan. Uning mavjudligi har tomondan uchib keladigan uzoq davrli kometalarning orbitalaridan xulosa qilinadi, shu bois u kuzatilgan obyekt emas, balki yaxshi asoslangan gipoteza boʻlib qolmoqda.
Ajoyib, lekin rost
- Birgina Yupiterning massasi qolgan barcha sayyoralar massasining yigʻindisidan taxminan 2,5 baravar koʻp.
- Yoʻldoshlar soni oʻsib bormoqda. NASA sahifalari 2026-yil sentabr holatiga koʻra Yupiterda 115, Saturnda 293, Uranda 29, Neptunda 16 ta yoʻldosh borligini koʻrsatadi. Merkuriy va Veneraning yoʻldoshi yoʻq.
- Hozir Quyoshdan chiqqan yorugʻlik Neptunga taxminan toʻrt soatdan keyin yetib boradi.
- Quyosh ham bir joyda turmaydi: u butun Quyosh tizimini olib, Somon yoʻli markazi atrofida taxminan 230 million yilda bir marta aylanib chiqadi.
- Voyager 1 2012-yil 25-avgustda, Quyoshdan 121,6 a.b. masofada, Quyosh shamoli “pufagi”ning chegarasi — geliopauzani kesib oʻtgan. Shunga qaramay, oʻz tezligida u Oort bulutining ichki chegarasiga yetishi uchun yana taxminan 300 yil, undan oʻtib chiqishi uchun esa 30 000 yilcha kerak.
Atlasda qayerda?
Atlas Quyosh yonida ochiladi. Quyosh havolasi uni markazga qoʻyadi; keyin kamerani uzoqlashtiring va sayyoralar orbitalari paydo boʻlishini kuzating, ularning joyi bugungi sana uchun hisoblanadi. Yer, Yupiter yoki Neptunga oʻting yoki eng uzoqdagi kosmik apparat Voyager 1 ortidan boring. Har bir sayyora haqida alohida maqola bor, masalan Mars va Pluton.