Galaktika
Tortishish kuchi birlashtirib turgan yulduzlar, gaz, chang va qorongʻi materiyaning ulkan tizimi. Somon Yoʻli shulardan biri; atlasda millionlab galaktika bor.
3D atlasda ochish →Bu nima?
Galaktika yulduzlar, sayyoralar, gaz va changdan iborat, tortishish kuchi bir butun qilib turgan ulkan tizim. Galaktikalarda koʻzga koʻrinmaydigan qorongʻi materiya ham bor: uni faqat tortishish taʼsiridan bilamiz. Eng katta galaktikalarda trillionlab yulduz boʻlib, ular million yorugʻlik yilidan ham kengroq; mitti galaktikalar esa ancha kichik.
Galaktikalar asosan bir necha xil shaklda boʻladi:
- Spiral galaktikalar: spiral tarmoqlari bor yassi disklar, masalan, bizning Somon Yoʻli va Andromeda galaktikasi;
- Elliptik galaktikalar: yumaloq yoki oval shakldagi silliq yulduz toʻplamlari, masalan, ulkan M87;
- Notoʻgʻri (irregular) galaktikalar: aniq shakli yoʻq.
Aksariyat yirik galaktikalarning markazida oʻta massiv qora tuynuk bor. Galaktikalar yolgʻiz yashamaydi: yuztagacha aʼzoli guruhlarda, minglab galaktikali toʻdalarda va kosmik toʻr iplari boʻylab joylashadi.
Buni qayerdan bilamiz?
Bundan yuz yil oldin xira «spiral tumanliklar» Somon Yoʻli ichidami yoki undan ancha tashqaridami, hech kim bilmasdi. 1923-yil 5-oktabrdan 6-oktabrga oʻtar kechasi Edvin Habbl Andromeda tumanligida sefeida deb ataladigan oʻzgaruvchan yulduzni topdi. Sefeidalarning tebranish davri ularning haqiqiy yorqinligini koʻrsatadi, shuning uchun Habbl masofani hisoblay oldi: yuz minglab yorugʻlik yili, yaʼni Somon Yoʻlidan ancha tashqarida. Andromeda alohida galaktika boʻlib chiqdi. Bu atlasda unga masofa 783 kpk, taxminan 2,55 million yorugʻlik yili (McConnachie 2012).
Uzoq galaktikalargacha masofa qizil siljishdan aniqlanadi. DESI kabi tadqiqotlar millionlab galaktikaning qizil siljishini oʻlchaydi va ularni 3D xaritaga tushirish imkonini beradi.
Ajoyib, lekin rost
- Bir tadqiqot (Conselice va hammualliflari, 2016) kuzatiladigan koinotda taxminan 2 trillion galaktika bor deb baholagan; ularning aksariyati har qanday teleskop uchun juda kichik va xira. Bu sanoq emas, hisob-kitobga asoslangan taxmin.
- Qorongʻi tunda Andromedani oddiy koʻz bilan koʻrish mumkin. Uni koʻrganingizda, taxminan 2,6 million yil oldin yoʻlga chiqqan nurni koʻrasiz.
- Habblning bitta yulduz boʻyicha Andromedagacha topgan birinchi masofasi taxminan 1 million yorugʻlik yili edi; 1924-yil oxiriga kelib 12 ta sefeida boʻyicha 900 ming yorugʻlik yili chiqdi. Bu kam edi, lekin bahsni hal qildi.
Atlasda qayerda?
Atlasda bir nechta galaktika qatlami bor:
- DESI: qizil siljishi oʻlchangan 13,56 million galaktika va 1,58 million kvazar;
- 2MRS: deyarli butun osmon boʻylab 43 463 ta yorqin galaktika;
- Cosmicflows-4: masofasi qizil siljishga bogʻliq boʻlmagan usullarda oʻlchangan 55 877 ta galaktika (odatda oʻchirilgan);
- Mahalliy hajm: 868 ta yaqin galaktika;
- Mahalliy guruh: bizning guruhimiz (Mahalliy guruh).
Andromeda galaktikasi (0,78 Mpk), M51 «Girdob» (8,3 Mpk), M104 «Sombrero» (9,3 Mpk), yaqin qoʻshnimiz Katta Magellan buluti yoki ulkan elliptik M87 (16,9 Mpk) ga uchib koʻring. DESI galaktikasini bosib, uning suratini koʻrish uchun Legacy Surveys havolasiga oʻting.