Kosmik toʻr
Eng katta masshtabda galaktikalar tekis sochilmagan: ular ulkan boʻshliqlar atrofidagi iplar va devorlar boʻylab joylashadi. Bu kosmik toʻr.
3D atlasda ochish →Bu nima?
Yetarlicha uzoqlashsangiz, galaktikalar tasodifiy sochilgan nuqtalarga oʻxshamay qoladi. Ular toʻr hosil qiladi: galaktikalardan iborat uzun iplar (filamentlar), yassi devorlar, iplar tutashgan zich toʻdalar va ular orasida galaktikalar juda kam boʻlgan ulkan boʻshliqlar (voidlar). Astronomlar bu manzarani kosmik toʻr deb ataydi. NASA uni «koinotning yirik masshtabli tayanch skeleti» deb taʼriflaydi.
Toʻrning massasining katta qismi qorongʻi materiya: uni bevosita koʻrib boʻlmaydi, lekin u koinot moddasining asosiy qismini tashkil qiladi. Oddiy gaz ham xuddi shu qorongʻi materiya iplari boʻylab oqadi, galaktikalar esa gaz yigʻiladigan joylarda tugʻiladi. Gaz iplari galaktikalardan 10 million yorugʻlik yilidan ham uzoqqa choʻzilishi mumkin.
Buni qayerdan bilamiz?
Toʻrni koʻrish uchun uchinchi oʻlcham — har bir galaktikagacha masofa kerak. Osmonning oʻzida turli masofadagi galaktikalar bir-birining ustiga tushadi. Qizil siljish tadqiqotlari har bir galaktikaning qizil siljishini oʻlchab, uni 3D fazoga joylashtiradi.
1986-yilda Valeri de Lapparan, Margaret Geller va Jon Xuxra «Koinotdan bir tilim» nomli ishini chop etdi: osmonning ingichka tasmasidagi galaktikalarning qizil siljishlari. Tekis taqsimot oʻrniga tilim galaktikalar katta boʻsh pufakchalar chetida joylashganini koʻrsatdi. Keyingi tadqiqotlar, masalan, Sloan raqamli osmon tadqiqoti va hozir DESI, millionlab galaktikani xaritaga tushirib, bu manzarani tobora kattaroq masshtablarda tasdiqladi.
Ikkinchi usul harakatlarga asoslanadi. Agar galaktikagacha masofani mustaqil bilsangiz, uning qizil siljishidan koinot kengayishini ayirib, u fazoda qanday harakatlanayotganini topasiz. Galaktikalar zich hududlar tomon oqadi. 2014-yilda Brent Talli va hamkasblari shunday oqimlardan foydalanib, bizning uy superklasterimiz Laniakea (gavaycha «beqiyos osmon») chegaralarini aniqlashdi: uning eni taxminan 500 million yorugʻlik yili, unda 100 000 ga yaqin galaktika va yuz million milliard Quyosh massasiga teng modda bor.
Ajoyib, lekin rost
- NASA koʻmagidagi bir tadqiqotda shilimshiq zamburugʻ (slime mold) oʻsishidan ilhomlangan algoritm SDSS ning 37 000 ta galaktikasi joylashuvidan toʻrning iplarini chizib chiqdi. Keyin 350 ta uzoq kvazar nuri bashorat qilingan iplar boʻylab vodorod gazi borligini tasdiqladi.
- Somon Yoʻli alohida joyda emas. U kichik guruhda — Mahalliy guruhda yashaydi, bu guruh esa Laniakeaning juda kichik bir qismi.
- Toʻrning uzoq qismlariga qaraganda ularni milliardlab yil oldingi holatida koʻramiz (oʻtmishga qarash vaqti), shuning uchun bitta xarita toʻrning vaqt oʻtishi bilan oʻsishini ham koʻrsatadi.
Atlasda qayerda?
DESI va 2MRS qatlamlarini yoqib, taxminan 200 Mpk gacha uzoqlashing. Toʻliq 3D koʻrinishda turli chuqurlikdagi millionlab galaktikalar bir-birini toʻsadi. Toʻrni oʻqish uchun Qatlamlar panelini ochib, Yupqa qatlamni yoqing: faqat koʻrinish markazidan oʻtuvchi yupqa qatlamdagi galaktikalar chiziladi, xuddi klassik tilim xaritalardagidek. ±25 Mpk yarim qalinlik taxminan 200 Mpk masshtabda iplar va boʻshliqlarni, 1 Gpk da esa ±75 Mpk butun DESI ponasini koʻrsatadi. Masshtab sayohatining oxirgi bekati ham kosmik toʻrni koʻrsatadi.
Yaqinroqda Cosmicflows-4 qatlami masofasi qizil siljishga bogʻliq boʻlmagan 55 877 ta galaktikani koʻrsatadi: Laniakeani topishda aynan shunday maʼlumotlar ishlatilgan.