Tumanlik
Kosmosdagi porlab turgan yoki qorongʻi gaz va chang buluti. Baʼzilari yulduzlar beshigi, boshqalari oʻlayotgan yulduzlar tashlab yuborgan qobiqlar.
3D atlasda ochish →Bu nima?
Nebula lotincha «tuman» degani. Bir paytlar astronomlar osmondagi har qanday xira dogʻni, jumladan galaktikalarni ham shunday atashgan; bugun tumanlik deganda yulduzlar orasidagi gaz va chang buluti tushuniladi. Tumanliklar bir necha xil boʻladi:
- Emissiya tumanliklari oʻzi nur sochadi: ichidagi yoki yaqinidagi yulduzlar gazni ionlashtiradi, ionlashgan vodorod esa qizil rangda porlaydi. Ularning koʻpi yulduz paydo boʻladigan hududlar.
- Qaytaruvchi tumanliklar oʻzi porlamaydi: ularning chang va gazini yaqin yulduzlar yoritadi va koʻpincha oʻsha yulduzlarning zangori tusini oladi.
- Qorongʻi tumanliklar shunchalik zichki, nurni yutib yuboradi. Ularni faqat yorqin tumanlik yoki yulduzli fon oldidagi qora soya sifatida koʻramiz.
- Planetar tumanliklar oʻlayotgan Quyoshsimon yulduz uloqtirib yuborgan, porlab turgan tashqi qatlamlar. Ortda qolgan yadro oq mittiga aylanadi.
- Oʻta yangi yulduz qoldiqlari portlagan yulduzlardan qolgan bulutlar; ular haqida alohida maqola bor: oʻta yangi yulduz qoldigʻi.
Buni qayerdan bilamiz?
Yulduz paydo boʻladigan bulutlar ulkan boʻlishi mumkin: NASA maʼlumotiga koʻra, molekulyar bulutlar Quyosh massasidan 1 000 dan 10 milliongacha marta ogʻir va yuzlab yorugʻlik yili kenglikda boʻladi. Ularning ichida zich parchalar siqilib, yangi yulduzlarga aylanadi. Orion tumanligi (M42) Yerga eng yaqin yirik yulduz tugʻilish hududi. Uni qorongʻi osmonda oddiy koʻz bilan ham (yulduz kattaligi 4,0) Orion kamaridagi uchta yulduz ostida kichik xira dogʻ sifatida koʻrish mumkin. Markazidagi Trapetsiya deb ataladigan toʻrtta massiv yosh yulduz gazni yoritib turadi.
Tumanliklargacha masofa koʻpincha noaniq, chunki bulutda oʻlchash uchun aniq nuqta yoʻq. Bu atlasda masofalar SIMBAD toʻplagan, har bir tumanlik bilan bogʻliq obyektlarning parallakslaridan olingan.
Ajoyib, lekin rost
- Planetar tumanliklarning sayyoralarga hech qanday aloqasi yoʻq. Bu nomni Uilyam Gershel bergan: uning teleskopida ular Uran sayyorasiga oʻxshash xira yumaloq disk boʻlib koʻringan.
- Hulkar yulduzlaridan biri Merope yaqinida Habbl teleskopi yulduz nurlanishi taʼsirida yemirilayotgan qaytaruvchi tumanlikni suratga olgan.
- Turli manbalar turlicha masofa beradi. NASA Orion tumanligi uchun taxminan 1 500 yorugʻlik yili deydi, atlas katalogida esa 433 pk (taxminan 1 410 yorugʻlik yili). Halqa tumanligi uchun NASA taxminan 2 000 yorugʻlik yili deydi, atlas katalogida 787 pk (taxminan 2 570 yorugʻlik yili). Ikkalasi ham eʼlon qilingan oʻlchovlarga asoslangan: tumanliklargacha masofani aniqlash shunchalik qiyin.
Atlasda qayerda?
Messier va NGC kataloglaridagi tumanliklar yorliq bilan belgilangan va qidiruvda topiladi. Mana bular:
- Orion tumanligi, M42, yulduzlar beshigi (433 pk);
- Lagun tumanligi, M8 (1,27 kpk) va Burgut tumanligi, M16 (1,69 kpk); Burgut tumanligidagi yulduz tugʻilish hududini Habbl 1995-yilda «Yaratilish ustunlari» deb nom olgan suratga tushirgan;
- Halqa tumanligi, M57 va Gantel tumanligi, M27, planetar tumanliklar;
- Spiral tumanligi (Helix), NGC 7293, taxminan 200 pk uzoqlikdagi planetar tumanlik.
Katalogdagi baʼzi tumanliklarning, masalan M78 yoki M43 ning ishonchli masofasi yoʻq. Ularni qidirsangiz, koʻrinish Quyoshdan ular tomonga buriladi va kartada «faqat yoʻnalish» deb yoziladi.