Oʻtmishga qarash vaqti
Nur yoʻl bosishi uchun vaqt kerak, shuning uchun uzoq obyektlarni uzoq oʻtmishdagi holatida koʻramiz. Bu vaqt nur qachon yoʻlga chiqqanini bildiradi.
3D atlasda ochish →Bu nima?
Yorugʻlik dunyodagi eng tez narsa, lekin u bir zumda yetib kelmaydi. Quyoshdan kelishi uchun unga taxminan 8 daqiqa, eng yaqin yulduzdan 4,2 yil, Andromeda galaktikasidan esa taxminan 2,6 million yil kerak. Kosmosga qaraganingizda doim oʻtmishga qaraysiz.
Oʻtmishga qarash vaqti (lookback time) biz bugun qabul qilayotgan nur manbadan qancha vaqt oldin yoʻlga chiqqanini bildiradi. Yaqin obyektlar uchun bu shunchaki yorugʻlik yillaridagi masofa: 100 yorugʻlik yili uzoqlikdagi yulduz nuri 100 yil oldin yoʻlga chiqqan.
Uzoq galaktikalarda masala murakkabroq, chunki nur yoʻlda boʻlgan paytda koinot kengaygan. Galaktika hozir nur bosib oʻtgan yoʻldan ancha uzoqda. Shuning uchun astronomlar ikki sonni farqlaydi: oʻtmishga qarash vaqti (nur qancha vaqt yoʻlda boʻlgan) va birga harakatlanuvchi masofa (kengayishni toʻxtatib qoʻyish mumkin boʻlganda, galaktika bugun qanchalik uzoq boʻlardi).
Buni qayerdan bilamiz?
Uzoq galaktika uchun uning qizil siljishi z oʻlchanadi. Keyin kengayayotgan koinot modeli z ni oʻtmishga qarash vaqtiga aylantiradi. Bu atlas Planck 2018 modelidan foydalanadi; unga koʻra koinot yoshi 13,79 milliard yil. Baʼzi qiymatlar:
| Qizil siljish z | Oʻtmishga qarash vaqti | Oʻshanda koinot yoshi | Bugungi masofa |
|---|---|---|---|
| 0,1 | 1,3 milliard yil | 12,4 milliard yil | 0,43 Gpk |
| 1 | 7,9 milliard yil | 5,9 milliard yil | 3,40 Gpk |
| 3 | 11,6 milliard yil | 2,1 milliard yil | 6,50 Gpk |
| 6,8 | 13,0 milliard yil | 0,79 milliard yil | 8,74 Gpk |
Oxirgi qatorga eʼtibor bering: 13 milliard yil yoʻl bosgan nur hozir 8,74 Gpk, yaʼni taxminan 28,5 milliard yorugʻlik yili uzoqlikdagi joydan kelgan. Bunda ziddiyat yoʻq: bu vaqt davomida fazo choʻzilib borgan.
Ajoyib, lekin rost
- Biz koʻra oladigan eng qadimiy nur kosmik mikrotoʻlqinli fon nurlanishi (relikt nurlanish). U Katta portlashdan taxminan 380 000 yil oʻtib, koinot ilk bor shaffof boʻlganda tarqalgan.
- J0313−1806 kvazari (z = 7,64, 2021-yilda eʼlon qilingan) Katta portlashdan atigi 670 million yil keyingi holatida koʻrinadi. Uning qora tuynugi oʻshandayoq Quyoshdan 1,6 milliard marta ogʻir edi.
- Uzoq koinotning har bir «surati» turli davrlarni aralashtiradi. Atlasdagi bitta manzarada yaqin galaktikalar bir necha yuz million yil oldingi, eng uzoqlari esa 13 milliard yil oldingi holatida koʻrinadi.
Atlasda qayerda?
Masshtab shkalasi ostidagi koʻrsatkichga qarang. 10 Mpk ichida u siz qarab turgan nuqtadan nur necha yil oldin chiqqanini yozadi (masofa yorugʻlik tezligiga boʻlinadi). 10 Mpk dan uzoqda u Planck 2018 hisobiga oʻtadi va qizil siljishni ham koʻrsatadi. Galaktikani bossangiz, kartada uning «Lookback» vaqti chiqadi.
Masshtab sayohatini boshlang: uning oxirgi bekati — kosmik toʻr — nur DESI xaritasining narigi chekkasidan qachon yoʻlga chiqqanini aytadi. Keyin Andromeda galaktikasi (taxminan 2,6 million yil) bilan uzoq DESI kvazarlarini (taxminan 13 milliard yil) solishtiring.