Oy
Yerning yagona tabiiy yoʻldoshi, 384 400 km uzoqda: bizga doim bir tomoni bilan qaraydigan havosiz toshli olam va odamlar borgan yagona begona dunyo.
3D atlasda ochish →Bu nima?
Oy Yerning yagona tabiiy yoʻldoshi. Bu kengligi Yernikining chorak qismidan sal kattaroq boʻlgan toshli olam, haqiqiy havosi yoʻq: butun atmosferasi atigi 25 000 kg chamasi keladi. Issiqlikni tarqatadigan havo boʻlmagani uchun ekvatordagi tuproq kunduzi taxminan 117 °C gacha qiziydi, tunda esa taxminan −178 °C gacha soviydi.
Oy qanday paydo boʻlgani aniq maʼlum emas. Eng asosiy gipotezaga koʻra, yosh Yerga Mars kattaligidagi jism urilgan va Oy shu toʻqnashuvdan keyin hosil boʻlgan. Bu hamon gipoteza: bizda bor eng yaxshi tushuntirish, lekin buni hech kim oʻz koʻzi bilan koʻrmagan.
Asosiy raqamlar
| Oy | |
|---|---|
| Oʻrtacha radiusi | 1 737,4 km (Yernikining 0,27 qismi) |
| Massasi | 7,35 × 10²² kg (Yernikining 0,0123 qismi) |
| Yergacha oʻrtacha masofa | 384 400 km |
| Masofa oraligʻi | taxminan 357 000–407 000 km |
| Yulduzlarga nisbatan bir aylanishi | 27,32 kun |
| Yangi oydan keyingi yangi oygacha | 29,53 kun |
| Sirtdagi ogʻirlik kuchi tezlanishi | 1,62 m/s² (Yernikining taxminan 1/6 qismi) |
| Ekvatordagi harorat | −178 °C dan +117 °C gacha |
| Yerdan uzoqlashishi | yiliga 3,8 sm |
Buni qayerdan bilamiz?
Odamlar Oyni laboratoriyaga olib kelgan. 1969-yil 20-iyuldan (Apollo 11) 1972-yil dekabrigacha (Apollo 17) oltita Apollo ekspeditsiyasi Oyga qoʻngan va ular birgalikda qariyb 400 kg oy jinsi va tuprogʻini olib qaytgan. Bu namunalar bugun ham Yerdagi laboratoriyalarda oʻrganilmoqda.
Oyning massasi tortishish orqali oʻlchanadi: uning Yerga va atrofida aylanuvchi kosmik apparatlarga koʻrsatadigan tortishishi orqali. Oygacha masofa shunchalik aniq maʼlumki, hatto uning Yerdan yiliga 3,8 sm sekin uzoqlashishini ham oʻlchash mumkin. Olimlar Oy qutblari yaqinidagi doimo soyada qoladigan kraterlarda koʻp miqdorda suv muzi borligini ham aniqlagan.
Ajoyib, lekin rost
- Biz Oyning doim bir tomonini koʻramiz. U Yer atrofida aylanib chiqqan vaqtda — 27,32 kunda — oʻz oʻqi atrofida ham roppa-rosa bir marta aylanadi, shuning uchun bizga doim bir yarmi qaragan boʻladi. Bu hodisa toʻlqin qulfi deyiladi.
- Oy Yer atrofini 27,32 kunda aylanib chiqadi, lekin bir toʻlin oydan keyingisigacha 29,53 kun oʻtadi. Qoʻshimcha ikki kun kerak, chunki shu orada Yer ham Quyosh atrofidagi orbitasi boʻylab siljigan boʻladi.
- Oydan kelgan yorugʻlik bizga taxminan 1,3 soniyada yetib keladi.
- Oyda vazningiz Yerdagining taxminan oltidan biriga teng boʻlardi.
- Oyda oʻn ikki kishi yurgan: oltita Apollo qoʻnishining har biridan ikki nafar astronavt. Bu odamlar borgan, Yerdan tashqaridagi yagona olam.
- Oygacha masofa har bir aylanish davomida taxminan 357 000 km dan 407 000 km gacha oʻzgaradi. Shu sababli baʼzi toʻlin oylar boshqalaridan sal kattaroq koʻrinadi.
Atlasda qayerda?
Oy havolasi sizni uning bugungi sanadagi joyiga, Yerning yoniga olib boradi. Quyoshgacha uzoqlashsangiz, Yer va Oy juftligi bitta nuqtaga aylanadi: bu 384 400 km Quyosh tizimi miqyosida qanchalik kichik ekanini koʻrsatadi.