Yer
Bizning uyimiz, Quyoshdan uchinchi sayyora: eng zich sayyora; unda suyuq okeanlar, azot-kislorodli havo va biz bilgan yagona hayot bor.
3D atlasda ochish →Bu nima?
Yer Quyoshdan uchinchi sayyora va toʻrtta toshli sayyoraning eng kattasi. U biz biladigan, tirik mavjudotlar yashaydigan yagona joy. Sirtining taxminan 71 foizini dunyo okeani qoplagan, yer yuzasi yaqinidagi havoning 78 foizi azot, 21 foizi kislorod.
Yer taxminan 4,5 milliard yil avval butun Quyosh tizimi bilan birga paydo boʻlgan. Uning erigan metall yadrosi va aylanishi global magnit maydonini hosil qiladi: u kompas mili shimolni koʻrsatishiga sabab boʻladi, unda tutilib qolgan Quyosh shamolining zaryadli zarralari esa qutb yogʻdularini yoqadi.
Asosiy raqamlar
| Yer | |
|---|---|
| Oʻrtacha radiusi | 6 371 km |
| Massasi | 5,97 × 10²⁴ kg |
| Oʻrtacha zichligi | 5 514 kg/m³ |
| Quyoshdan oʻrtacha uzoqligi | 149,6 mln km (1 a.b.) |
| Yili (bir aylanishi) | 365,256 kun |
| Oʻz oʻqi atrofida aylanishi (yulduzlarga nisbatan) | 23 soat 56 daqiqa |
| Sutkasi (oʻrtacha quyosh sutkasi) | 24 soat |
| Oʻqining ogʻishi | 23,44° |
| Sirtning oʻrtacha harorati | 15 °C |
| Yoʻldoshi | 1 ta |
Buni qayerdan bilamiz?
Yerning massasi uning oʻz tortishishi bilan “tortib koʻriladi”. Sunʼiy yoʻldoshlar va Oy Yer atrofida maʼlum masofa va tezlikda aylanadi, ularning harakati Yer qanchalik kuchli tortishini, demak, qanchalik massiv ekanini aytib beradi. Bu massani Yer hajmiga boʻlsangiz, oʻrtacha zichlik 5 514 kg/m³ chiqadi — bu barcha sayyoralar orasida eng yuqori koʻrsatkich. Sirtdagi togʻ jinslari bundan ancha yengil, demak, ichkarida ogʻirroq narsa — metall yadro boʻlishi kerak.
Issiqxona effektining kuchini oddiy fizika bilan baholash mumkin. Yer yutadigan quyosh nuri bilan atmosferasiz sayyora taxminan 254 K, yaʼni −19 °C da muvozanatga kelgan boʻlardi. Yerning haqiqiy oʻrtacha harorati esa 15 °C. Taxminan 34 darajalik farq suv bugʻi va karbonat angidrid kabi gazlar beradigan isishdir; hozir quruq havoda karbonat angidrid milliondan taxminan 420 qismni tashkil etadi.
Ajoyib, lekin rost
- 24 soatlik sutka aslida bitta toʻliq aylanish emas. Yulduzlarga nisbatan Yer 23 soat 56 daqiqada bir marta aylanadi. Yer orbita boʻylab ham siljigani uchun Quyoshni osmondagi oʻsha joyga qaytarishga yana taxminan toʻrt daqiqa kerak boʻladi.
- Fasllar masofadan emas, oʻqning ogʻishidan kelib chiqadi. Yer oʻqi 23,44° ga ogʻgan, shuning uchun har bir yarimshar yilning bir qismida Quyoshga qarab egiladi. Yer aslida Quyoshga eng yaqin (147,1 mln km) masofaga yanvar boshida, shimoliy yarimsharda qish paytida keladi.
- Yer Quyosh tizimidagi eng zich sayyora, hatto temirga boy Merkuriydan (5 429 kg/m³) ham zichroq.
- Quyosh nuri bizga taxminan 8 daqiqa 19 soniyada yetib keladi. Atmosferadan yuqorida Quyoshga qaragan har bir kvadrat metrga 1 361 vatt quvvat tushadi.
- Yerning yoʻldoshi Oy sekin-asta uzoqlashmoqda: har yili taxminan 3,8 sm ga.
Atlasda qayerda?
Yer havolasi sizni sayyoramizning bugungi sanadagi orbitadagi joyiga olib boradi, Oy esa yonidagi yoʻldoshimizni koʻrsatadi. Bu yerdan Quyoshga va Mars kabi boshqa sayyoralarga qadar uzoqlashing yoki yanada uzoqlashib, butun Quyosh tizimi yulduzlar orasida qanchalik kichik koʻrinishini kuzating.